-
شعر در وضعیت ناشنیدن؛ تأملی درباره زبان، بدن و زیست انسان امروز
شعر، کلاژی از ابژه شاعر است؛ مجموعه‌ای از تکه‌ها، پارگی‌ها و پراکندگی‌هایی که از سطح و درون محیط برمی‌آیند و در چیدمانی تازه، منظره‌ای از کلمه را پیش چشم مخاطب قرار می‌دهند. شاعر، مخاطب شعر خویش است؛ هم‌زمان در جایگاه فاعل و مفعول، ناظر و موضوع، و در نهایت، محلول در چیزی که خود پدید آورده است. تن شاعر را نمی‌توان از جهان و تن شعر را نمی‌توان از شاعر جدا کرد. شعر، در این معنا، نه بازتاب یکپارچه تجربه شاعر، بلکه حاصل مواجهه او با تجربه‌هایی است که لزوماً در زیست فردی و اجتماعی‌اش یکپارچه نبوده‌اند. شاعر در شعر، خود را بازنمایی نمی‌کند؛ بلکه از خلال قطعات پراکنده تجربه، نسبتی تازه میان خود و جهان می‌سازد.
شاید یکی از دلایل دشواری نزدیکی ذهن امروز به ذهن دیروز، تغییر در کیفیت مواجهه بدن‌ها با یکدیگر باشد؛ فاصله‌ای که صرفاً به کاهش تماس جسمانی محدود نمی‌شود، بلکه به دگرگونی امکان مواجهه با دیگری بازمی‌گردد. دیگری، در معنای عمیق خود، کسی نیست که صرفاً در مجاورت ما قرار گرفته باشد؛ دیگری کسی است که حضورش می‌تواند نظم ادراکی ما را مختل کند، تصویرمان از خود را به پرسش بکشد و ما را در معرض تجربه‌ای قرار دهد که پیش از آن نمی‌شناختیم. شاید مسئله انسان امروز، بیش از آنکه فقدان ارتباط باشد، دشواری مواجهه است. ما با آدم‌های بسیاری ارتباط داریم، اما الزاماً در معرض دیگری قرار نمی‌گیریم. آغوش، در این معنا، فقط یک تماس بدنی نیست؛ استعاره‌ای است از پذیرفتن حضوری که نمی‌توان آن را به‌تمامی در خواسته‌ها و تصورات خود حل کرد.
عصر امروز، عصر تکثر روایت‌ها و موقعیت‌های ادراک حقیقت است. هرکس، همچون اتمی در جهان اجتماعی، پیرامون خود مدارهایی از تأیید و تصدیق ساخته است؛ مدارهایی که در آن‌ها صداها، تصاویر و روایت‌های هم‌سو با جهان ذهنی او گردش می‌کنند. هرکس رسانه‌ای دارد، پوششی دارد، صدا و آوایی دارد و در این همهمه، شنیدن به امری دشوار تبدیل شده است. مسئله فقط این نیست که صداهای بیشتری تولید می‌شوند؛ مسئله آن است که هر صدا، بیش از پیش در محدوده‌ای از شنوندگان هم‌سو گردش می‌کند و امکان مواجهه با صدای ناهم‌سو را کاهش می‌دهد. ما با تکثر حقیقت مواجه نیستیم، بلکه با تکثر مسیرهای دسترسی، روایت و بازنمایی حقیقت روبه‌رو هستیم؛ وضعیتی که در آن، امر مشترک به‌تدریج دشوارتر از گذشته شکل می‌گیرد.
در همین وضعیت، در ثانیه‌ای کسی می‌رقصد، در ثانیه‌ای دیگر کسی شانه تخم‌مرغی را به سر می‌کوبد، دیگری درباره فواید مجیک ماشروم سخنرانی می‌کند و در همین میان می‌خوانیم که سی‌وچهار کودک در انفجار یک بمب کنار جاده‌ای کشته شده‌اند؛ درست پس از خبری درباره تساوی النصر و الهلال در رقابت‌های جام باشگاه‌های آسیا. این تصاویر، نه به دلیل ارزش یکسان رخدادهایشان، بلکه به واسطه شیوه عرضه و دریافتشان، در یک سطح رسانه‌ای مشترک قرار گرفته‌اند. مرگ، سرگرمی، ابتذال، فاجعه و رقابت ورزشی، بی‌آنکه ضرورتاً نسبتی معنایی با یکدیگر داشته باشند، در یک جریان پیوسته از تصاویر ظاهر می‌شوند و جای خود را به یکدیگر می‌دهند. گویی جهان، بیش از آنکه به ما فرصت تجربه‌کردن رخدادها را بدهد، پیوسته تصاویر رخدادها را به ما عرضه می‌کند.
من مدت‌هاست به پدرم می‌گویم که ما در حال زیستن نوعی رئالیسم جادویی هستیم. اساطیر ترسناک تاریخ، با همان هیبت هیولاوارشان، در خیابان سنایی تهران قدم می‌زنند و در پس‌زمینه‌ای از کالابرگ و مرغ یخی عکس می‌گیرند؛ بی‌آنکه خود متوجه نامتجانس‌بودن این منظره باشند. امر هولناک و امر روزمره، امر اسطوره‌ای و امر مبتذل، در یک قاب قرار گرفته‌اند. این دیگر تخیل نویسنده نیست؛ تصویری عینی و زیست‌پذیر از جهانی است که در آن، گاهی واقعیت چنان نامتجانس می‌شود که برای توصیف آن به تخیل ادبی نیاز داریم. شاید در چنین وضعیتی، رئالیسم جادویی دیگر صرفاً یک شیوه روایت ادبی نباشد، بلکه به استعاره‌ای برای فهم کیفیت تجربه زیسته ما تبدیل شود.
در چنین جهانی، شکل رفتارهای عاشقانه، تعریف ما از خشم، مرجعیت علم، نسبت ما با دیگری و حتی شیوه مواجهه‌مان با رنج دگرگون شده است. آنچه در گذشته از منظر ادبیات به‌عنوان تجربه‌ای انسانی و مشترک قابل شناسایی بود، امروز در بسترهای متفاوتی تجربه و بازنمایی می‌شود. به نظرم بخشی از فاصله شعر امروز با شعر دیروز، از همین تغییر در کیفیت تجربه انسانی ناشی می‌شود. مسئله این نیست که شعر امروز الزاماً از شعر گذشته ضعیف‌تر است؛ مسئله آن است که نسبت میان تجربه زیسته و صورت‌های زبانی بیان آن تغییر کرده و شعر هنوز در بسیاری از موقعیت‌ها نتوانسته است این تغییر را به یک امکان زیبایی‌شناختی تبدیل کند.
شاید یکی از دلایل گسست شعر امروز، تلاش برای فرزند زمانه خود نبودن است؛ یا دقیق‌تر بگویم، تلاش برای متفاوت‌بودن بدون مواجهه جدی با تفاوت‌های زمانه. آن تنش‌ها و کنش‌های ادبی دهه هفتاد و هشتاد، دست‌کم در بخشی از جریان‌های شعری، حاصل مواجهه با همین مسئله بود. شعر می‌خواست پوست بیندازد؛ می‌خواست در موضعی قرار بگیرد که هم چیزی باشد و هم چیزی نباشد، هم از گذشته فاصله بگیرد و هم نتواند به‌تمامی از آن جدا شود. می‌خواست چیز تازه‌ای بگوید، بی‌آنکه تازگی را صرفاً به شکل تازه‌ای از کلمه و جمله تقلیل دهد. این تلاش، گاهی به کشف امکان‌های تازه زبان منجر شد و گاهی در دام تفاوت‌سازی صوری گرفتار ماند. زیرا متفاوت‌بودن، به‌خودی‌خود، به معنای خلق تجربه‌ای تازه نیست.
برای درک این مسئله باید به زیست انسان و نسبت آن با تاریخ زبان نگاه کرد. حافظ، مولانا و حتی بیهقی، هرکدام در قلمرو متفاوتی از آفرینش ادبی، چیزی فراتر از روایت مستقیم تجربه انسانی را جست‌وجو کرده‌اند. در آثار آنان، زبان صرفاً وسیله انتقال معنا نیست؛ خود زبان در تولید تجربه و سازمان‌دهی جهان نقش دارد. آنچه در شعر حافظ یا مولانا اتفاق می‌افتد، صرفاً تغزل کلمه، تقطیع جمله یا آفرینش تصویری ناب نیست. آن‌ها امکان دیگری برای دیدن و تجربه‌کردن جهان ایجاد می‌کنند. در نثر بیهقی نیز می‌توان دید که چگونه زبان، از سطح گزارش رخداد عبور می‌کند و به بازآفرینی مناسبات قدرت، ترس، میل و وضعیت انسانی می‌رسد. در این آثار، زبان با زیست زمانه پیوند دارد، اما به آن محدود نمی‌ماند؛ از دل تجربه تاریخی عبور می‌کند و به امکان‌هایی فراتر از زمان وقوع خود دست می‌یابد.
شاید تفاوت مهم همین‌جا باشد: آن‌ها صرفاً فرزند زمانه خود نبودند، بلکه امکان دیدن زمانه را نیز تغییر می‌دادند. شعر در این معنا، ثبت وضعیت موجود نیست؛ مداخله‌ای در شیوه ادراک آن است. نیما نیز در همین مسیر حرکت کرد. اهمیت او تنها در حفظ بندناف وزن یا تغییر شکل مصراع نبود؛ بلکه در دگرگون‌کردن نسبت میان وزن، نحو، تصویر، روایت و تجربه زمان بود. او وزن را به عنصری انعطاف‌پذیرتر در ارتباط با منطق درونی شعر تبدیل کرد و امکان تازه‌ای برای حضور انسان و منظره در زبان فارسی پدید آورد. نیما جهان را صرفاً به شعر وارد نکرد؛ شیوه دیدن جهان را در شعر تغییر داد. در ادامه این مسیر نیز شاعرانی چون الهی، رؤیایی و دیگران، هرکدام به شیوه خود، به جست‌وجوی امکان‌های تازه در نسبت میان کلمه، تصویر و ادراک پرداختند.
خلق زیبایی، در بسیاری از لحظات، در عادت‌زدایی از منظره اتفاق می‌افتد. آنچه به آن خو گرفته‌ایم، دیگر به‌آسانی دیده نمی‌شود. عادت، ادراک را به سطحی خودکار و کم‌تأمل تقلیل می‌دهد و هنر می‌تواند این نظم را مختل کند. اما عادت‌زدایی نیز مسیری دارد و نقطه آغاز آن، شناخت عادت است. باید بدانیم آنچه امروز بدیهی و زیبا به نظر می‌رسد، در چه فرایندی به این جایگاه رسیده، چه چیزی را شکسته و چه امکانی را از پیش چشم ما پنهان کرده است. تنها در این صورت است که می‌توان از دل آن شکست، نقبی به منظره‌ای تازه زد. تازگی، صرفاً در استفاده از واژه‌ای نامتعارف یا تصویری عجیب اتفاق نمی‌افتد؛ گاهی در تغییر نسبت ما با چیزی رخ می‌دهد که هزاران بار دیده‌ایم، اما هرگز آن را به‌درستی تجربه نکرده‌ایم.
اما انسان امروز کجاست؟ در این زیست اسکرول‌محور، در این گردش بی‌وقفه تصاویر و انباشت روایت‌ها، انسان چگونه خود را تجربه می‌کند؟ بدن او در کدام نقطه از این جریان به تجربه‌ای قابل بیان تبدیل می‌شود؟ وقتی هر تصویر پیش از آنکه مجال رسوب‌کردن پیدا کند، جای خود را به تصویری دیگر می‌دهد، شعر امروز در کجا تن برمی‌خیزاند و خود را آشکار می‌کند؟ آیا باید پذیرفت که در جهان معاصر، به‌ویژه در وضعیت تاریخی و اجتماعی ما، امکان صورت‌بندی تجربه انسانی دچار اختلال شده است؟ آیا ما در پذیرش و شناخت وضعیت انسانی خود الکن شده‌ایم و نمی‌توانیم آن را به کلمه بیاوریم؟ یا مسئله آن است که هنوز زبان مناسبی برای مواجهه با این وضعیت پیدا نکرده‌ایم؟
شاید بخشی از تلاش‌های ادبی امروز، تلاشی برای بازسازی همان تصویر عتیق انسانی باشد؛ تصویری که روان زخمی یک جامعه برای فرار از منظره دردناک اکنون به آن پناه می‌برد. شاید ما همچنان در جست‌وجوی انسانی باشیم که بتواند عشق بورزد، رنج بکشد، خشمگین شود و دیگری را به رسمیت بشناسد؛ انسانی که در ادبیات گذشته حضوری قابل شناسایی داشته، اما در زیست امروز، صورت‌های پیچیده‌تر و گاه متناقض‌تری پیدا کرده است. بااین‌حال، آیا وظیفه شعر بازگرداندن آن تصویر ازدست‌رفته است؟ یا شعر باید دریچه‌ای برای شناخت انسان تازه باشد؛ انسانی که شاید حتی فرصت یا تمایلی برای خواندن تمام این متن نداشته باشد و پیش از رسیدن به پایان آن، به سراغ متن بعدی برود؟
این پرسش، مرا به مسئله دیگری می‌رساند: آیا من، در مقام نگارنده، نباید رفتار خود را تغییر دهم؟ آیا نباید به جهان امروز و منظره امروز نزدیک شوم و از همین اکنون بنویسم؟ اما از امروز گفتن، الزاماً به معنای استفاده از کلمات امروز نیست. کلمه از همیشه بوده است. دایره لغوی و کلامی ما در طول هزار سال تغییر کرده، واژه‌هایی آمده‌اند و واژه‌هایی از گردش زبان خارج شده‌اند، اما زبان همچنان امکان انتقال و تولید معنا را حفظ کرده است. حافظ هنوز برای ما قابل خواندن است، نه به این دلیل که زبان او هیچ فاصله‌ای با زبان امروز ندارد، بلکه چون تجربه‌ای که در زبان او سازمان یافته، همچنان می‌تواند در ما امکان ادراک ایجاد کند. پس مسئله شعر امروز، صرفاً تغییر واژگان و ورود اصطلاحات تازه نیست. شاید جریان چیزی بیش از نسل زد، تکست، کانتنت و کانسپت باشد.
در وضعیت فعلی، زبان فارسی گویی میان جرم گذشته و فضای زیسته اکنون معلق مانده است. از یک سو، با میراثی مواجه است که هنوز ظرفیت‌های آن به‌درستی شناخته و مصرف نشده‌اند و از سوی دیگر، با منظره‌ای بیرونی روبه‌روست که پیوسته در حال تغییر است و خوراک ذهن شاعر را فراهم می‌کند. حاصل این تعلیق، گاهی لکنت است، گاهی الکنی، گاهی پرگویی و گاهی بی‌راهه‌رفتن؛ درست مانند همین متن. گویی زبان می‌خواهد همه‌چیز را به کلمه تبدیل کند، اما در میان انبوه تجربه‌ها، نمی‌داند از کجا باید آغاز کند و به کجا باید برسد.
زبان همواره ابزاری برای گفتن و شنیدن بوده است، اما در عین حال، می‌تواند به ابزاری برای اختناق و نشنیدن نیز تبدیل شود. گاهی آن‌قدر سخن می‌گوییم که امکان شنیدن از میان می‌رود. گاهی کلمات چنان تکثیر می‌شوند که دیگر چیزی از تجربه اولیه در آن‌ها باقی نمی‌ماند. در چنین وضعیتی، شعر باید بتواند از سطح انتقال پیام عبور کند و به امکانی برای اندیشیدن تبدیل شود. شعر، ابزاری نیست که اندیشه را در خود جای داده باشد؛ شعر، شکلی از اندیشیدن است. همان‌گونه که تن زنده، قلبی تپنده دارد، شعر نیز باید در خود نوعی حرکت و حیات داشته باشد. تپیدن، در اینجا استعاره‌ای از رسش و بینش است؛ از توانایی پذیرش جهان، اندیشیدن به آن و زیستن در نسبت با آن. فرزند زمانه خود بودن، به معنای تسلیم‌شدن در برابر صورت‌های مسلط زمانه نیست؛ به معنای پذیرفتن مسئولیت مواجهه با آن است.
شعر امروز، در این معنا، باید بتواند چندصدایی جهان را به رسمیت بشناسد؛ نه آنکه در پی بازسازی یک هم‌صدایی ازدست‌رفته یا تحمیل یک روایت واحد باشد. شعر گذشته نیز هرگز صرفاً یک صدای یکپارچه نداشته است، اما بسیاری از تجربه‌های شعری در نسبت با اسطوره‌ها، روایت‌های مشترک و افق‌های معنایی نسبتاً تثبیت‌شده شکل می‌گرفتند. امروز اما خود جهان بیرونی شعر، در بسیاری از موقعیت‌ها، صورتی اسطوره‌ای و نامتجانس پیدا کرده است. گاهی آنچه در گذشته به تخیل ادبی تعلق داشت، اکنون در خیابان و زندگی روزمره رخ می‌دهد. شاید به همین دلیل است که شعر دیگر نمی‌تواند صرفاً به بازآفرینی اسطوره‌های گذشته بسنده کند؛ باید نسبت خود را با اسطوره‌های تازه و هیولاهای روزمره نیز پیدا کند.
در همین زیست و در همین تناقض‌ها باید پیوندها را جست‌وجو کرد؛ اما نه از سر تکرار و نه حتی صرفاً از راه بازآفرینی صورت‌های گذشته. مسئله، شناخت موقعیت و وضعیت ابژه در جهان امروز است؛ شناخت آنچه در تجربه انسانی معاصر شکل گرفته و هنوز به زبان درنیامده است. برای درک شعر امروز و عادت‌های زیبایی‌شناختی و رفتارهای انسانی آن، بارقه‌های فروغ، احمدی، مولانا و حافظ همچنان ضروری‌اند؛ نه برای آنکه از آن‌ها تقلید کنیم، بلکه برای آنکه اتاق را روشن‌تر ببینیم. باید ریشه‌ها را شناخت تا بتوان از آن‌ها عبور کرد. باید دانست زبان فارسی چه مسیرهایی را پیموده، چه چیزهایی را به یاد سپرده و چه امکان‌هایی را هنوز در خود پنهان کرده است. رفتار زبان باید نه به‌مثابه یک جایگاه ثابت، بلکه به‌مثابه فرایندی زیستی، تاریخی و اجتماعی مطالعه شود.
فرهنگ، خود در نوعی فرایند شعری شکل می‌گیرد؛ رفتاری پیوسته که در آن، چیزهای بیرونی به درون راه پیدا می‌کنند و تجربه‌های درونی به سطح جهان بازمی‌گردند. زبان، حاصل این رفت‌وآمد است؛ محلول و مخلوطی از تجربه‌های فردی، تاریخی و اجتماعی که در هر دوره، صورت تازه‌ای پیدا می‌کند. از این منظر، زیرساخت مادی زبان و وضعیت زیست انسانی را نمی‌توان از یکدیگر جدا کرد. شاید سکوت شعر نیز از همین‌جا آغاز می‌شود: از وضعیتی که در آن، زبان و جامعه، تجربه مشترک خود را از دست می‌دهند و امکان شنیدن، زیر فشار تکثر روایت‌های فردی و گردش بی‌وقفه تصاویر، دشوار می‌شود. البته این سکوت الزاماً به معنای نبود شعر یا نبود مخاطب نیست؛ شاید نشانه اختلال در رابطه‌ای باشد که میان تولید شعر، دریافت آن و امکان حضورش در فضای عمومی شکل می‌گیرد.
از همین‌جاست که دوباره به گزاره آغازین بازمی‌گردم: شعر، کلاژی از ابژه شاعر در پارگی‌ها و پراکندگی‌هایی است که از سطح و درون محیط برمی‌آیند و منظره‌ای از کلمه را پیش چشم مخاطب می‌چینند. هر تکه از این کلاژ، به‌تنهایی می‌تواند معنایی داشته باشد؛ همان‌گونه که هر قطعه شعر ممکن است در انزوای خود واجد ارزش و دلالتی مستقل باشد. اما معنای حادث و تازه آن، در نسبت با قطعات دیگر شکل می‌گیرد. کلاژ، صرفاً کنار هم قرار دادن تکه‌ها نیست؛ مسئله، نسبتی است که از مجاورت آن‌ها پدید می‌آید. آنچه در یک قطعه پراکنده و بی‌ارتباط به نظر می‌رسد، ممکن است در کنار قطعه‌ای دیگر، معنایی تازه پیدا کند. شعر نیز در همین نسبت‌ها شکل می‌گیرد؛ در فاصله میان چیزهایی که پیش‌تر به یکدیگر تعلق نداشته‌اند.
شاید تفاوت مهم شعر امروز فارسی نیز همین باشد: ادبیات بیش از آنکه صرفاً یک امر بدیع و تمدنی باشد، به رفتاری اجتماعی تبدیل شده است؛ رفتاری که در آن، قطعات تجربه فردی و جمعی، در بسترهای مختلف تولید و مصرف می‌شوند، اما الزاماً به یک تجربه مشترک و پایدار نمی‌رسند. این وضعیت را نمی‌توان صرفاً به ضعف شاعران یا بی‌علاقگی مخاطبان نسبت داد. شعر نیز درون همان شرایط مادی، رسانه‌ای و اجتماعی تولید می‌شود که سایر شکل‌های تجربه انسانی را دگرگون کرده‌اند. از این رو، شعرگریزی جامعه شاید امری غیرمنتظره نباشد؛ جامعه‌ای که امکان شنیدن در آن تضعیف شده، الزاماً نمی‌تواند به‌آسانی با شعری مواجه شود که برای شنیده‌شدن، به مکث، تأمل و پذیرش حضور دیگری نیاز دارد.
اما شاید مسئله نهایی همین‌جا باشد. اگر انسان امروز توان شنیدن دیگری را از دست داده باشد، وظیفه شعر صرفاً این نیست که صدای بلندتری تولید کند یا خود را با سرعت گردش تصاویر هماهنگ سازد. مسئله این است که چگونه می‌تواند دوباره امکان شنیدن را به وجود بیاورد؛ چگونه می‌تواند میان قطعات پراکنده جهان، نسبتی تازه بسازد و از دل این پراکندگی، تجربه‌ای قابل مواجهه خلق کند. شاید شعر قرار نیست جهان را یکپارچه کند، بلکه باید امکان دیدن و شنیدن پیوندهایی را فراهم آورد که در هیاهوی جهان از نظر پنهان مانده‌اند. شعر، در نهایت، نه فقط منظره‌ای از کلمه، بلکه تلاشی برای بازسازی امکان مواجهه انسان با جهان و دیگری است؛ تلاشی برای آنکه در وضعیت ناشنیدن، هنوز چیزی برای شنیدن باقی بماند.
-
جستار: هویدا از سکوتیدن- برداشت یک.
تصویر: نقاش فقید، واحد خاکدان.
